Nú spyr einhver, hversvegna ég komi með þessar æskuminningar á síðuna. Þannig er, að þegar ég lít sjálf til baka þá minnist ég þess að foreldrar mínir sögðu mér svo lítið frá sínum uppvexti og ég spurði heldur ekki en sakna þess nú, að vita svo lítið um bernsku þeirra og æsku. Dætur mínar hafa sagt að þeim þyki skemmtilegast að lesa það sem ég skrifa frá uppvextinum. Útfrá því fór ég að hugsa að ég hafi talað of lítið við mín eigin börn um mína bernsku og ef til vill oflítið yfir höfuð. Ég  heyrði mann nýlega lýsa mælsku sumra manna með því að segja, að þeir hafi komið talandi útúr móðurkviði. Ég fylli ekki þann flokk sem á létt með munnlega frásögn. Kosturinn við tölvurnar er, að það er auðvelt að slökkva á þeim þegar lesanda finnst nóg komið. Ég ætla því að taka til þar sem ég hætti að tala um heyskapinn í Dældinni.

Þótt mér þætti gaman að heyja í Dældinni get ég ekki sagt að góður reiðvegur ætti mikinn þátt í því að gera ferðina skemmtilega. Það var heldur leiðinlegur vegur niður hraunamýrarnar, víða rauðaleirskeldur sem skiptust á við staksteinóttar melgötur. Þegar komið var niður undir Viðborðssel tók við upphleyptur vegur stuttan spöl og með brú yfir einn læk og þar é eftir fórum við yfir Selkílinn og dálitla bakkareim. Þá tók við mýri undir vatni oft milli hófskeggs og hnés sér í lagi eftir rigningar og eftir það kom Borgabakki. Hann var fljótfarinn og þá kom Flóinn. Þegar lítið var í Fljótunum voru þetta aðallega tveir álar sem við fórum yfir og næstum þurr leira á milli. Ég man hve fallegar voru brautirnar í leirunni eftir skeiðhrossin Brúnku og Létti. Áður en farið var út í álinn við Borgabakka stöðvaði ég hestinn til að leyfa hundinum Glóa að stökkva á bak fyrir aftan mig.

Eftir að ég eignaðist rauða hestinn frá Friðriki á Fornustekkum og fór að nota hann til reiðar þá afsagði hann algerlega þessa hundaflutninga.  Hann var aðeins fjögurra vetra, lítið taminn og lítið yfirvegaður en hafði verið reyndur á kappreiðum stuttu áður en hann kom til okkar. Þá var hann svo skelfing kjaftsár eftir keðjuna. Ég gerði mér í hugarlund að það hafi verið erfitt að hægja hann niður eftir sprettina á kappreiðunum og þessvegna særst svona illa. Reyndi ég því að hlífa honum með því að hafa mjög slaka keðju meðan hann var að gróa.  Er ekki frá því, að ég hafi eitthvað misst höfuðburð hans niður út á þessa miskunnsemi. Hann var nú heldur tæpur á taugum svo að þegar ég ætlaði að taka hundinn á bak var klárinn svo snöggur að víkja sér undan þannig að hundurinn hitti aldrei réttan lendingarstað og hafnaði aftur á fósturjörðinni. Þetta endaði hjá mér með fullri uppgjöf. 

Eftir það varð hundurinn að nota sínar eigin lappir yfir Flóann. Ef miklir hitadagar komu þá bráðnaði af jöklinum og þá gat vaxið mikið í fljótunum yfir daginn. Sumstaðar í Dældinni voru harðir valllendisbakkar sem mér þótti gott að raka og engir grasmaðkar. Stundum fórum við, Svanur stórfrændi minn, sem var þremur árum yngri en ég,  að vaða berfætt í flóum og lænum, í matartímanum. Þetta fannst okkur gaman þegar hlýtt var í veðri. Jökulleirinn var mjúkur í botni ræsanna. Einu sinni held ég að við höfum vaðið alla leið austur í Þjófasker. Það var spennandi. Við sáum ekki til botns í jökulvatninu, urðum bara að prófa okkur áfram. Þetta var ekki hættulegt því að við þekktum orðið umhverfið. Svanur átti heima á Eskifirði og var hjá okkur nokkur sumur. Seinna kom svo Viðar bróðir hans og var hjá okkur fleiri sumur.

Í Dældinni var ekki þegjandalegt því að oftast létu fuglarnir til sín heyra. Stundum sungu álftir á flóanum en það var lítið um þær en kríurnar görguðu og kjóarnir vældu yfir höfðum okkar af og til. Lómarnir syntu á álunum og ekki var væll þeirra minni. Sitthvað var að sjá, meðal annars fagran fjallhring. Nesjafjöllin öll og Mýrafjöllin og jöklana bláhvíta. Víða sást fólk á engjum á Holtateigum ásamt hestum og tjöldum í fjarska..  Heima á bæjunum sáust reykir líða upp í loftið. Allstaðar líf og starf  Venjulegast um klukkan nýju að kvöldi var verki lokið nema um þurrkdaga. Það var hvíld að komast á hestbak aftur ef hesturinn var góður. Einu sinni fékk ég gigt eftir að hafa rakað blautt hey. Þá varð erfitt að þurfa að nota aðra vöðva til að komast á bak heldur en ég hafði notað allan daginn við rakstur. Reyndar varð ég ekki alveg laus við gigtina fyrr en slætti lauk.                                                      

                                                                        Þefhestar

Miðvikudaginn 24 febrúar 2010 birti Fréttablaðið eftirfarandi fyrirsögn:                                                  Björgunarsveit vill þefhesta. Miklir möguleikar eru fólgnir í notkun hesta við björgunarstörf hér á landi. Geta hentað þegar þarf að fara yfir torsótt landssvæði.Talað er um að einn leitarhestahópur sé til í landinu. Framtíðar markmið sé að þjálfa þefhesta. Þetta verkaði nú á mig eins og furðufrétt eða 1.aprílgabb. En  apríl er ekki nærri kominn og þegar ég fór að lesa um almenna leit í torsóttu landslagi þá gat það nú staðist. Oft voru hestar notaðir til smölunar annarra dýra á láglendi, en ég hefi aldrei séð hesta leita eða grafa eftir einu eða neinu eins og hundar gera, nema grasi.  Sagt er í greininni, að ekki gangi að senda hvaða hest sem er til leitar. Meðal annars þurfi þeir að vera sjálfstæðir í hugsun. Einnig kemur fram að notkun hesta til leitar og björgunar sé þekkt víða um heim. Það var þetta með sjálfstæði í hugsun sem tengdi minningar mínar við hest sem ólst upp á æskuheimili mínu.

                                                                                                                                                       Hann var undan Brúnku og brúnn að lit eins og mamman. Hann var kallaður Kolbeinn.  Til hans lágu væntingar nokkrar því talið var, að reiðhestastofnar lægju að honum í báðar ættir. Hann hafði gott sköpulag og fékk gott uppeldi. Hann og félagi hans á svipuðum aldri, léku sér látlaust er þeim var hleypt út að vetri til. Svo kom sá tími að farið var að temja hann fjögra vetra gamlan. Það gekk nú áfallalaust enda folinn mannvanur öll árin fram að því. Reiðhestakostir létu þó á sér standa.  Hann kunni ekkert skeið þótt Blakkur í Árnanesi væri afi hans. Þaðan af síður var nokkurt töltspor að finna. Hann hafði aðeins til að bera hræðilega gróft brokk og ætlaði ég að kreista úr honum valhopp til þess að hann mundi nú ekki alveg liða mig sundur. Þá virtist hann aðeins hafa til að bera svo gróft stökk að ég  var líka fegin að hægja hann niður á því. Mér fannst bróðir minn ekki öfundsverður af þessum reiðhesti sínum

Konur þola svona hlussugang verr en karlmenn vegna þess, að þær hafa brjóst sem tekur í og e.t.v. minna þjálfaða vöðva. Ég ætla rétt að vona að það sé búið núna að rækta þetta grófa brokk út  úr íslensku hestakyni. Þetta er mikill galli og hentar ekki öllum. Fínt brokk er aftur á móti góður gangur til hvíldar fyrir hross frá öðrum erfiðari gangi. Kolbeinn var sá eini af okkar hrossum sem virtist halda að sér bæri að hugsa fyrir þann sem á baki sæti. Ég var að fara til bæjar sem var fjarri okkar heimili og ég  hafði  aldrei farið á honum þangað áður. Hann var ákaflega tregur, eins og hann vildi segja, ,,Viðhöfum aldrei farið þessa leið áður og ég veit ekkert hvar hún endar. Ég legg til að við förum heldur heim". Ekki það að hann yrði staður eða gengi aftur á bak, ekki heldur að hann rifi af mér tauminn með ofbeldi, en það var stöðugt þref útaf stefnunni. Hann lét mig alltaf finna gegnum taumhaldið hvert hann vildi fara. Hann vildi ekkert fara út í bláinn vitandi ekkert hvert leiðin lægi.

                                                                                                                                                             Einhverju  sinni um vetur fór bróðir minn á honum í kaupstaðarferð austur á Höfn. Fljótin voru ísi lögð. Ferðin gekk samkvæmt áætlun en er heim skyldi haldið skall á myrkur. Gerðist Kolbeinn þá þverreiður er komið var á fljótin. Bróðir minn trúði að hann hefði rétta stefnu svo það varð viðloðandi ágreiningur um málið milli þeirra. Þegar yfir var komið áttaði bróðir minn sig á því, að þeir komu ekki alveg á sama stað að landi eins og þeir höfðu farið frá út á fljótin um morguninn.

Það munaði ekki miklu en rétt skal vera rétt sýnist Kolbeinn hafa hugsað.. Hann virtist hafa svona hárnákvæmt staðsetningartæki í hausnum eða hafa hestar svona miklu skarpari sjón en maður í myrkri? Eftir nýjustu fréttum gat það verið þefskynið, að hann hafi fundið lykt úr eigin sporum frá því um morguninn. Hver veit það?,,Engum er alls varnað".

                                                     Sláttur hefst

Þegar tún voru nægilega sprottin hófst sláttur. Þegar túnaslætti lauk var farið í hraunamýrarnar. Mér þóttu þær ekki skemmtilegt engi. Þær voru mosakenndar og þýfðar og í þeim voru rauðaleirskeldur. Í þessu heyji voru stundum grasmaðkar og líka í túninu heima. Mér fundust þeir alltaf viðbjóðslegir svona bleikir og berir á kviðnum ef þeir lágu á bakinu en ef þeir sneru bakinu upp þá voru þeir nú fallegri, dökkgrænir með gulum langröndum. Ef þeim varð eitthvað hvert við, hringuðu þeir sig í snatri. Það var þeirra fasta viðbragð ef hrífutindar rákust í þá eða álíka. Hvað þeir voru betur settir með þessa hringlegu vissi ég ekki. Þeir héldu því fyrir sig. Þeir voru ekki rándýr eins og sagt er um margfætlur í Íslenskri Alfræði orðabók bl.s.469, að þær séu flokkur liðdýra með um 2500 tegundir. ..Á Íslandi lifi fimm tegundir. Þær duttu stundum niður í  rúm til okkar þegar ég var háttuð. Baðstofan var með torfþaki en samt þiljuð að innan og einhvern vegin  álpaðist ein og ein af þessum rauðbrúnu íslensku margfætlum í gegnum einhverja rifu innan í súðinni og skelfingu lostin hrapaði hún og hafnaði í tilreiddu rúmi, sem ég var lögst fyrir í. Lagði snarlega á flótta og bar hratt yfir á sínum mörgu fótum. Það gerðist ekki á hverju kvöldi en einstöku sinnum. Mér þóttu þær ekki girnilegar hjásvæfur. Grasmaðkarnir gerðu ekki svona innrásir í einkalíf fólks. Þeir átu bara jurtir og grænmeti en drápu sér ekki til matar.Gátu að vísu stórskemmt tún ef mergðin var mikil.                                                                                                                                                                               

Eins og áður sagði leiddist mér að heyja í þessum mýrum. Skemmtilegt var þó að sitja undir einhverju hrauninu, sem nóg var af, og borða nestið. Flest hétu hraunin einhverju nafni. Mér fannst nú ekki gamanið við sláttinn hefjast fyrir alvöru fyrr en farið var á engjar austur í Dæld.  Þangað var farið ríðandi.  Það engi liggur austur undir Hornafjarðarfljótum.  Mætti þó frekar segja að það liggi austur í fljótum, því fara verður yfir ála úr þeim austur þangað. Slægjurnar í Dældinni voru hólfaðar sundur og tiltekið hverjum jarðarparti hver skák eða bakki tilheyrði. Sama bakkanum gat verið skipt í þrennt. Ég ímynda mér að það hafi verið til þess að allir gætu verið ánægðir og enginn þyrfti að kvarta yfir að hann fengi aðeins elftingu í sinn hlut, meðan annar fengi góða sneið af valllendisbakka með fjölbreyttari gróðri og sumstaðar var um stargresi að ræða. Okkur tilheyrðu Rofhólmarnir tveir og Rofabakki. Svo var Stínubakki , Austurbakki. Langhólmi og Tjarnarhólmi sem Guðnýju tilheyrði. Skákarnar skiptust á milli fleiri notenda. Lækjalandskíllinn aðskildi Holtasels og Rauðabergsengjar. Einn hólminn var svo frátekinn fyrir hrossin til beitar.Þá var farið með þau þangað og komið á einu þeirra til baka og það hælt í slægjunni til kvölds. Þá farið á því aftur yfir álinn eða Flóann til að sækja hin svo við gætum farið á þeim heim.

 Merkikelda var rot, sem aðskildi Viðborðs og Rauðabergsengjar.  Ekki efa ég að þetta hafi verið stórvitrir menn og réttlátir, sem mældu þessar skákir út í byrjun. Ég trúi að þeir hafi verið vel  meðvitaðir um mannlegt eðlisfar og smámunasemi. Sá gerningur hefur eflaust verið gerður mörgum kynslóum áður en ég sá ljós þessa heims og þó. Fljótin hafa nú efalaust oft verið að breyta sér og þá flætt yfir ný svæði. Ég hefi heyrt að Fljótin hafi breytt þessu svæði mikið eftir að við fluttum burtu.

Það mun hafa tíðkast að sjávar og fjallajarðir skiptust á hlunnindum. Sjávarjarðir fengju beit í fjöllum fyrir sauðfé og fjörureki kæmi í staðinn frá þeim sem ættu land að sjó. Þannig gat verið að Holtabændur fengju að reka fé í Rauðabergsfjöll og látið eftir slægjur í Dældinni í staðinn en hún var í Holtalandi.  Þó er ég ekki alveg viss hvernig þessu var háttað en hitt veit ég að Holtamenn komu í göngurnar á haustin Fyrst þegar ég man eftir var heyið flutt á reiðingshestum.  Við áttum aldrei marga hesta. Ástæðan var, að þeir átu hey og heyið var betur ávaxtað með því að fóðra á því sauðfé heldur en hross. Ullin og lömbin voru nú lengi vel það eina sem hægt var að nota til vöruskipta.

Ég heyrði hvergi að hross væru höfð á útigangi þar sem ég ólst upp. Okkar hestar voru oftast fjórir og eitt trippi í uppvexti. Fyrst er ég man, var heyið flutt á reiðingshestum austan úr Dæld og einu sinni er ég var lítil var ég sett á milli bagga á reiðinginn á Bleik, aftan við klyfberann Gráni var næstur í röðinni og taumurinn á honum var festur í klyfberann á Bleik. Þegar komið var upp á mýrina fyrir ofan Melsenda kippti Gráni svo skarplega að gjörðin eða gjarðirnar á Bleik slitnuðu og    klyfberinn, baggarnir og stelpan hrukku út í mýri. Ég mun samt ekkert hafa meitt mig og Daníel bróðir, sem teymdi lestina, tjaslaði saman gjörð og kom böggum og stelpu aftur á sinn stað. Hann var ellefu árum eldri og hefur þá verið orðinn baggafær sem kallað var. Seinna var heyið flutt á tveimur heygrindum sem voru smíðaðar ofan á öxul milli kerruhjóla. Á þessum tveimur grindum var hægt að flytja tíu bagga eða fimm hesta í ferð.

Það var ekki hægt að fara með grindurnar hina venjulegu leið  niður úr Hraunum og yfir Flóann. Fann bróðir minn þá aðra leið sem var að vísu helmingi lengri. Sú leið lá út á Flóðtanga og svo langleiðina sömu leið og Holtaselsmenn fóru austan úr Lækjalandi. Hægt var að fara með tómu kerrurnar til baka hina venjulegu leið.